Biochemia i rola n-3 PUFA – fundament skuteczności

Podstawowymi przedstawicielami rodziny omega-3 są: kwas α-linolenowy (ALA), eikozapentaenowy (EPA) i dokozaheksaenowy (DHA). O ile ALA jest kwasem egzogennym, o tyle jego konwersja do długołańcuchowych n-3 PUFA (EPA i DHA) w organizmie człowieka jest wysoce nieefektywna i szacowana na zaledwie kilka procent, przy czym wydajność ta jest dodatkowo uzależniona od czynników indywidualnych, takich jak płeć oraz polimorfizmy genetyczne w obrębie genów kodujących enzymy szlaku metabolicznego (FADS1/2). To właśnie EPA i DHA są głównymi aktorami biologicznymi odgrywającymi kluczowe role:

* strukturalne – DHA jest fundamentalnym składnikiem fosfolipidów błon komórkowych, zwłaszcza w siatkówce oka i mózgu, gdzie odpowiada za płynność i integralność błon, co przekłada się na prawidłowe funkcjonowanie fotoreceptorów i neurotransmisję;

* regulacyjne – EPA i DHA są prekursorami dla syntezy eikozanoidów oraz wyspecjalizowanych mediatorów prozapalnych (SPM), takich jak: rezolwiny, protektyny i marezyny; w przeciwieństwie do eikozanoidów pochodzących z kwasu arachidonowego (omega-6) te syntetyzowane z EPA mają znacznie niższy potencjał prozapalny, a SPM aktywnie wygaszają stany zapalne.

Zapotrzebowanie na EPA i DHA, szacowane przez EFSA na 250 mg dziennie dla zdrowej populacji, jest trudne do zaspokojenia wyłącznie poprzez dietę, co stwarza fundamentalną potrzebę suplementacji wysokiej jakości preparatami.

Technologie pozyskiwania i koncentracji – w poszukiwaniu czystości

Tradycyjne metody pozyskiwania olejów rybnych coraz częściej ustępują miejsca zaawansowanym technologiom, które pozwalają na uzyskanie produktów o nieporównywalnie wyższej jakości, czystości i stabilności. Są nimi: 

* ekstrakcja w stanie nadkrytycznym (SFE) – wykorzystanie dwutlenku węgla w stanie nadkrytycznym (scCO₂) jako rozpuszczalnika zrewolucjonizowało proces ekstrakcji n-3 PUFA; technologia ta, prowadzona w niskich temperaturach (ok. 30-50°C) i beztlenowej atmosferze, minimalizuje ryzyko utleniania i degradacji termicznej wrażliwych kwasów tłuszczowych; SFE pozwala na selektywną ekstrakcję i frakcjonowanie, co umożliwia uzyskanie wysoko skoncentrowanych olejów (nawet >80% EPA/DHA) o wyjątkowo niskim poziomie zanieczyszczeń (metali ciężkich, dioksyn, PCB), bez użycia toksycznych rozpuszczalników organicznych. Jest to obecnie złoty standard w produkcji najwyższej jakości surowców omega-3;

* synteza i modyfikacje enzymatyczne – zastosowanie lipaz jako biokatalizatorów otwiera nowe możliwości w zakresie modyfikacji struktury trójglicerydów (TAG); enzymatyczna transestryfikacja i interestryfikacja pozwalają na produkcję strukturyzowanych lipidów, w których kwasy EPA i DHA są precyzyjnie umieszczone w pozycjach sn-1, sn-2 lub sn-3 glicerolu, co może wpływać na ich biodostępność i metabolizm; nowoczesne metody pozwalają na dostarczenie kwasów omega-3 w formach o różnej biodostępności, gdzie naturalna forma trójglicerydów (TG) oraz reestryfikowane trójglicerydy (rTG) wykazują wyższą biodostępność w porównaniu do estrów etylowych (EE).

Zastosowanie technologii, takich jak SFE, chroniących surowiec przed degradacją na najwcześniejszym etapie, jest warunkiem koniecznym do osiągnięcia najniższych pożądanych wartości kluczowego wskaźnika jakości, jakim jest TOTOX.

Jakość surowca – co kryje się za liczbami?

Ocena jakości oleju omega-3 wykracza daleko poza samą zawartość EPA i DHA. Kluczowym parametrem jest wskaźnik TOTOX (z ang. total oxidation value).

TOTOX = (2 × PV) + AnV

* PV (z ang. peroxide value) – liczba nadtlenkowa, mierzy pierwotne produkty utleniania (nadtlenki);

* AnV (z ang. anisidine value) – liczba anizydynowa, mierzy wtórne produkty utleniania (aldehydy), które odpowiadają za nieprzyjemny, rybi zapach i smak.

Globalna Organizacja ds. EPA i DHA (GOED) ustaliła maksymalny dopuszczalny poziom TOTOX na 26, jednakże dla surowców najwyższej klasy – nie powinna przekraczać 10. Niestety badania rynkowe wciąż ujawniają, że znaczna część dostępnych na rynku suplementów przekracza dopuszczalne normy. Niska wartość TOTOX jest bezpośrednim dowodem na zastosowanie zaawansowanych, niskotemperaturowych metod ekstrakcji i staranną ochronę oleju na każdym etapie produkcji. Wartość TOTOX jest miarą stanu oleju w danym momencie. Ostatecznym testem jakości surowca i skuteczności formulacji jest pomiar wskaźnika TOTOX nie tylko w momencie produkcji, ale także na końcu deklarowanego okresu przydatności do spożycia produktu finalnego.

Innowacje w formulacji suplementów diety

Nawet najwyższej jakości olej omega-3 może stracić swoje właściwości, jeśli nie zostanie odpowiednio zabezpieczony w finalnym produkcie. Kluczowe stają się innowacje w technologii formulacji:

* mikrokapsułkowanie – jest to technologia zamykania kropelek oleju w ochronnej matrycy polimerowej, najczęściej opartej na sacharydach i białkach; proces ten, realizowany zazwyczaj metodą suszenia rozpyłowego, tworzy stabilny proszek, który chroni n-3 PUFA przed utlenianiem, maskuje niepożądany smak i zapach oraz umożliwia fortyfikację szerokiej gamy produktów spożywczych, takich jak jogurty czy mleko modyfikowane dla niemowląt, gdzie stabilność oksydacyjna i absolutny brak rybiego posmaku są warunkiem koniecznym do akceptacji produktu; nowoczesne techniki pozwalają na kontrolowane uwalnianie w przewodzie pokarmowym;

* emulsje i nanoemulsje – tworzenie stabilnych emulsji olej w wodzie, zwłaszcza w skali nano, zwiększa biodostępność i stabilność n-3 PUFA; nanoemulsje, dzięki małym rozmiarom kropelek (<100 nm), wykazują lepszą stabilność fizyczną i mogą być łatwiej wchłaniane w przewodzie pokarmowym.

Aspekty prawne i regulacyjne

Rynek suplementów diety jest rynkiem silnie regulowanym. Producenci muszą sprostać szeregowi wymagań, aby legalnie wprowadzać swoje produkty do obrotu. Należy zwrócić szczególną uwagę na:

* oświadczenia zdrowotne – rozporządzenie (WE) nr 1924/2006 ściśle reguluje możliwość stosowania oświadczeń zdrowotnych; dla kwasów omega-3 zatwierdzono szereg oświadczeń, m.in. „EPA i DHA przyczyniają się do prawidłowego funkcjonowania serca” (przy spożyciu 250 mg EPA+DHA dziennie), „DHA przyczynia się do utrzymania prawidłowego funkcjonowania mózgu i prawidłowego widzenia” (przy spożyciu 250 mg DHA dziennie);

* znak identyfikacji weterynaryjnej (WNI) – zgodnie z Rozporządzeniem (WE) nr 853/2004 obowiązek naniesienia znaku identyfikacyjnego spoczywa na zakładzie, który jako ostatni poddawał produkt pochodzenia zwierzęcego obróbce i posiada odpowiednie zatwierdzenie weterynaryjne; w typowym modelu produkcji kontraktowej, gdzie producent suplementu jedynie kapsułkuje lub konfekcjonuje gotowy, oczyszczony olej, a czynność ta nie jest klasyfikowana jako dalsza obróbka wymagająca odrębnego zatwierdzenia dla tego surowca, znak weterynaryjny będzie pochodził od dostawcy oleju; niemniej w przypadku gdy producent kontraktowy wykonuje jakiekolwiek operacje uznane za obróbkę i posiada stosowne zatwierdzenie, to on jest zobowiązany do umieszczenia własnego znaku; odpowiedzialność za prawidłowe oznakowanie i weryfikację statusu wszystkich podmiotów w łańcuchu dostaw spoczywa na właścicielu marki, który wprowadza produkt do obrotu, co podkreśla kluczową rolę ścisłej współpracy i pełnej identyfikowalności.

Podsumowanie

Rynek kwasów omega-3 to arena nieustannej innowacji. Przyszłość należy do tych producentów, którzy potrafią połączyć głęboką wiedzę naukową z zaawansowanymi technologiami produkcji i formulacji, a jednocześnie sprawnie poruszać się w skomplikowanym środowisku regulacyjnym. Kluczem do sukcesu jest bezkompromisowe podejście do jakości, którego miarą jest nie tylko deklarowana zawartość EPA i DHA, ale przede wszystkim czystość i stabilność surowca, potwierdzona niskim wskaźnikiem TOTOX.

Autorka: Olimpia Baranowska, prezes zarządu i dyrektor kreatywny International Organic Company