Czym są adaptogeny?

Definicja adaptogenu ewoluowała na przestrzeni lat. W połowie XX w. radziecki toksykolog Łazarew użył tego terminu w odniesieniu do substancji leczniczych, które nieswoiście zwiększały odporność organizmu. Oznaczało to, że adaptogeny nie działają poprzez jeden konkretny mechanizm, lecz wpływają jednocześnie na wiele procesów w organizmie. Brekhman i Dardymor doprecyzowali definicję Łazarewa, wskazując, że adaptogeny powinny:

* być bezpieczne i nietoksyczne,

* zwiększać odporność organizmu na różne czynniki stresowe, takie jak czynniki fizyczne, chemiczne i biologiczne,

* działać pobudzająco, nie wywołując przy tym skutków ubocznych, takich jak bezsenność.

Podsumowując, adaptogeny to bezpieczne substancje wspierające organizm w radzeniu sobie ze stresem i niewywołujące negatywnych skutków ubocznych.

W 1998 r. amerykańska Agencja ds. Żywności i Leków (FDA) określiła adoptogen jako regulator metaboliczny, który poprawia zdolność organizmu do przystosowania się do środowiska i chroni go przed uszkodzeniami. Opublikowana definicja adaptogenów przez FDA została oficjalnie potwierdzona po wielu latach badań. Najnowsza aktualizacja definicji pochodzi z 2018 r. i została przedstawiona przez Panossiana i jego zespół badawczy. Według nich adaptogen to naturalny związek lub ekstrakt roślinny, który wspomaga zdolność organizmu do przystosowania się i przetrwania w warunkach stresowych. Ta nowa definicja precyzyjniej określa działanie i właściwości adaptogenów.

Jakie adaptogeny są najczęściej spotykane w kosmetologii?

Roślinne adaptogeny stanowią szczególną grupę związków charakteryzującą się różnorodnością i bezpieczeństwem stosowania, co czyni je atrakcyjnym kierunkiem dalszych badań nad ich zastosowaniem w kosmetyce i farmakologii. W recepturach kosmetycznych dużą popularnością cieszą się rośliny, takie jak: ashwagandha, grzyb reishi, lukrecja czy wąkrota azjatycka, używane pielęgnacji skóry dojrzałej, podrażnionej oraz wymagającej wsparcia procesów regeneracyjnych.

Ashwagandha

Ashwagandha (Withania somnifera L.) to roślina dobrze znana zarówno w suplementach diety, jak i kosmetykach, ceniona za właściwości antybakteryjne i przeciwzapalne. Jej nazwa pochodzi od sanskryckich słów „asha” (koń) oraz „gandha” (zapach), co odnosi się do charakterystycznego aromatu korzenia. Ashwagandha wspiera organizm w sytuacjach stresowych dzięki działaniu uspokajającemu i poprawiającemu samopoczucie. Ze względu na wysoką zawartość przeciwutleniaczy, chroniących komórki przed działaniem wolnych rodników, wykazuje także działanie przeciwstarzeniowe. W kosmetologii wykorzystuje się ją głównie w celu poprawy jędrności i elastyczności skóry. Co więcej, produkty z ashwagandhą są odpowiednie do pielęgnacji skóry tłustej, ponieważ pomagają regulować wydzielanie sebum. Dzięki właściwościom łagodzącym stany zapalne i podrażnienia świetnie sprawdzają się również w pielęgnacji skóry problematycznej, np. z trądzikiem, łuszczycą czy egzemą.

Grzyb reishi

Ganoderma lucidum, znana szerzej jako grzyb reishi, jest wykorzystywana w tradycyjnej medycynie chińskiej od ponad 1000 lat. Zawarte w niej polisacharydy GL-PS wpływają na regulację układu odpornościowego, wykazując działanie przeciwnowotworowe i przeciwutleniające. Badania dowiodły, że GL-PS regulują ekspresję genów związanych ze starzeniem się komórek skóry oraz stymulują wydzielanie cytokin, co wskazuje na ich potencjał przeciwstarzeniowy. Ponadto, dzięki właściwościom przeciwutleniającym i zdolności do ochrony przed zaburzoną równowagą oksydacyjną związaną z fotostarzeniem, polisacharydy grzyba reishi chronią fibroblasty przed fotostarzeniem, wspierając kondycję i młody wygląd skóry.

Wąkrota azjatycka

Wąkrota azjatycka (Centella asiatica) to roślina wieloletnia, występująca na terenach Azji, która wykazuje szeroki potencjał terapeutyczny. Badania in vitro i in vivo potwierdziły jej skuteczność w leczeniu m.in. trądziku, oparzeń, atopowego zapalenia skóry oraz ran. W niektórych krajach europejskich dostępne są preparaty miejscowe zawierające 1% ekstraktu z C. asiatica, wspomagające regenerację skóry z umiarkowanymi lub łagodnymi owrzodzeniami i ranami. Medakasozyd i kwas azjatykowy, obecne w Centella asiatica, działają przeciwzapalnie, hamując wydzielanie czynników zapalnych, np. IL-23, co czyni wąkrotkę szczególnie wartościową w pielęgnacji skóry z łuszczycą. Zawarte w roślinie glikozydy z kwasem salwianolowym B stymulują produkcję kolagenu typu I i III oraz elastyny, wspierając jędrność i elastyczność skóry. Ponadto glikozydy te hamują aktywność tyrozynazy, ograniczając powstawanie melaniny, a tym samym – przyczyniając się do rozjaśnienia skóry. Dzięki tym wszechstronnym właściwościom wąkrota azjatycka jest coraz częściej wykorzystywana w produktach kosmetycznych jako składnik aktywny wspierający regenerację, poprawę kondycji i wyglądu skóry.

Lukrecja

Lukrecja (Glycyrrhiza glabra) to roślina, której najważniejszą częścią są korzenie – szeroko wykorzystywane w przemyśle farmaceutycznym, zdrowotnym i spożywczym. Intensywne badania nad korzeniem lukrecji koncentrowały się na jego wysokiej zawartości flawonoidów. Roślina wykazuje silne właściwości przeciwutleniające, przeciwbakteryjne i przeciwzapalne. Liczne badania dowiodły, że różne ekstrakty z lukrecji mogą hamować wzrost zarówno bakterii Gram-ujemnych, jak i Gram-dodatnich, w tym E. coli, S. aureus czy B. subtilis. Miejscowe stosowanie produktów z ekstraktem z lukrecji w kosmetologii może przeciwdziałać uszkodzeniom wywołanym stresem oksydacyjnym, utrzymując homeostazę skóry dzięki wysokiej zawartości antyoksydantów. Lukrecja jest również wykorzystywana w terapii wysypek skórnych, takich jak zapalenie skóry, egzema, świąd czy torbiele. Związki aktywne zawarte w lukrecji, m.in. glabrydyna, glabren, izolikwirytigenina, likochalcon A i likwirytyna, hamują aktywność tyrozynazy – enzymu odpowiedzialnego za produkcję melaniny, co przyczynia się do rozjaśnienia skóry. Badania wykazały, że miejscowe stosowanie kwasu glicyretynowego pozyskiwanego z lukrecji w połączeniu z laserem frakcyjnym CO₂ może łagodnie redukować hiperpigmentację skóry dłoni w ciągu czterech tygodni. Produkty kosmetyczne z ekstraktem z lukrecji chronią komórki skóry przed uszkodzeniami wywołanymi promieniowaniem UVB, zapobiegając aktywacji apoptozy, czyli programowanej śmierci komórek. Ekstrakt może być także skuteczny w terapii atopowego zapalenia skóry. Co więcej, hydro‑alkoholowy ekstrakt z lukrecji wspomaga wzrost włosów i jest stosowany w produktach ziołowych do leczenia różnych typów łysienia.

Podsumowanie

Współczesny rynek kosmetyczny coraz częściej inspiruje się naturą i tradycyjną medycyną, co przekłada się na rosnące zainteresowanie adaptogenami w produktach kosmetycznych. Ich wszechstronne działanie – obejmujące efekty przeciwstarzeniowe, regenerujące oraz łagodzące – sprawia, że stają się one cennymi składnikami aktywnymi, które wspierają pielęgnację skóry problematycznej, wymagającej ochrony oraz wzmocnienia naturalnych mechanizmów obronnych. Adaptogeny łączą w sobie tradycję z nowoczesną nauką, oferując kosmetologii wyjątkową wartość i skuteczność.