Fot. The Nobel Prize/Niklas Elmehed
Zjawisko to jest związane z chiralnością. Wiele cząsteczek może występować w dwóch formach będących swoim lustrzanym odbiciem. Takie formy nazywa się enancjomerami. Choć mają ten sam skład chemiczny, w organizmie mogą zachowywać się odmiennie, ponieważ białka, enzymy i receptory również mają określoną budowę przestrzenną. Kontrola tego, który enancjomer powstaje podczas reakcji, ma ogromne znaczenie m.in. w produkcji leków i innych substancji biologicznie czynnych.
Henri B. Kagan i efekt nieliniowy
Henri B. Kagan jest jednym z pionierów nowoczesnej syntezy asymetrycznej. Francuski chemik przez wiele lat związany był z Université Paris-Sud w Orsay. W latach 80. XX w. jego zespół wykazał, że zależność pomiędzy czystością enancjomeryczną katalizatora i produktu nie zawsze jest liniowa. W niektórych reakcjach nawet stosunkowo niewielka przewaga jednej formy katalizatora prowadziła do znacznie większej przewagi odpowiedniego enancjomeru produktu. W 1986 r. Kagan i współpracownicy opisali to zjawisko w „Journal of the American Chemical Society”. Stało się ono znane jako efekt nieliniowy w syntezie asymetrycznej. Analiza takich efektów pozwala chemikom wnioskować o mechanizmie reakcji, np. o tym, czy cząsteczki katalizatora tworzą dimery albo większe kompleksy. Prace Kagana pokazały, że niewielka asymetria obecna na początku procesu może zostać chemicznie wzmocniona.
Kenso Soai i reakcja wzmacniająca samą siebie
Jeszcze bardziej spektakularny mechanizm odkrył japoński chemik Kenso Soai, związany z Tokyo University of Science. W 1995 r. jego zespół opisał reakcję, w której powstający produkt sam katalizował tworzenie kolejnych cząsteczek tego samego związku. Był to przykład asymetrycznej autokatalizy. Jeżeli na początku reakcji występowała nawet niewielka przewaga jednego enancjomeru, właśnie ta forma sprzyjała powstawaniu kolejnych cząsteczek o tej samej konfiguracji przestrzennej. W kolejnych cyklach początkowo niewielka różnica była coraz silniej wzmacniana. Reakcja Soaia stała się jednym z najważniejszych eksperymentalnych modeli pokazujących, jak bardzo mała asymetria molekularna może prowadzić do niemal całkowitej dominacji jednej z dwóch lustrzanych form związku.
Od syntezy leków do pytania o początki życia
Badania tegorocznych noblistów mają bezpośrednie znaczenie dla syntezy asymetrycznej wykorzystywanej m.in. w przemyśle farmaceutycznym. W przypadku substancji biologicznie czynnych możliwość otrzymywania konkretnego enancjomeru jest szczególnie ważna, ponieważ dwie lustrzane formy tej samej cząsteczki mogą inaczej oddziaływać z organizmem. Prace Soaia zainteresowały jednak również badaczy zajmujących się pochodzeniem życia. W organizmach występuje bardzo wyraźna przewaga określonych form chiralnych cząsteczek. Aminokwasy budujące białka należą niemal wyłącznie do jednej konfiguracji, a cukry obecne m.in. w DNA i RNA – do drugiej. Zjawisko to nazywa się homochiralnością biologiczną. Nie wiadomo, w jaki sposób taka przewaga powstała na wczesnej Ziemi. Asymetryczna autokataliza pokazała jednak, że nawet bardzo małe początkowe zaburzenie równowagi między dwiema lustrzanymi formami cząsteczki może zostać znacznie wzmocnione podczas reakcji chemicznej.
Wspólny motyw wzmacniania chiralności łączy prace obu tegorocznych laureatów. Kagan wykazał, że w syntezie asymetrycznej mogą występować silne efekty nieliniowe, a Soai pokazał reakcję, w której asymetria może być wzmacniana poprzez autokatalizę. Nagroda Nobla w dziedzinie chemii w 2026 r. wynosi 12 mln koron szwedzkich i zostanie podzielona pomiędzy obu laureatów.

KOMENTARZE